Świątynia
Okręg Amona-Re: dwa tysiące lat budowania
Czym jest Karnak, kto co dodał i dlaczego świątynia, którą widzisz po zmroku, jest wielowarstwowym zapisem dzieła około trzydziestu faraonów, a nie jednolitym projektem.
Wybierz swój wieczór w Karnaku ↗Szybka odpowiedź
Karnak to rozległy kompleks świątyń, pylonów i kaplic w pobliżu Luksoru, zapoczątkowany za Senusreta I w Średnim Państwie i rozbudowywany aż do okresu ptolemejskiego. Większość zachowanych budowli pochodzi z Nowego Państwa. Część udostępniona zwiedzającym to okręg Amona-Re, głównego boga tebańskiej triady, który rozwijał się przez nawarstwianie: każdy król budował, przebudowywał lub nanosił inskrypcje na dzieło poprzedników.
Rozwój Karnaku według źródeł
| Faza | Co zostało dodane |
|---|---|
| Państwo Środka | Pierwszy budynek za panowania Senusreta I, który rządził w latach 1971–1926 p.n.e. |
| XVIII dynastia | Mur otaczający Totmesa I między Czwartym a Piątym Pylonem – najstarsza część wciąż stojąca na swoim miejscu |
| Hatszepsut | Bliźniacze obeliski przy wejściu; jeden wciąż stoi, drugi leży złamany |
| XIX dynastia | Wielka Sala Hypostylowa, powstała głównie za panowania Setiego I i Ramzesa II |
| XXX dynastia | Pierwszy Pylon i wielkie mury obwodowe, za panowania Nektanebo I |
| Późna starożytność | Świątynie opuszczone; wśród ruin powstawały chrześcijańskie kościoły |
| Współczesność | Wpisane na listę UNESCO w 1979 roku wraz z pozostałymi zabytkami Teb |
Miejsce, którego nazwa wiele mówi
Wikipedia odnotowuje, że starożytna nazwa brzmiała Ipet-isut, zwykle tłumaczona jako „najbardziej wybrane z miejsc”, oraz że współczesna nazwa Karnak pochodzi od pobliskiej wioski El-Karnak, którą artykuł objaśnia jako „ufortyfikowaną wioskę”. Kompleks leży w pobliżu Luksoru, współczesnego miasta na terenie starożytnych Teb. Był to główny ośrodek kultu tebańskiej triady, na czele z Amonem, którego imię oznacza „ukryty”. Strona Wikipedii poświęcona Tebom nazywa go wciąż drugim największym obiektem sakralnym, jaki kiedykolwiek wzniesiono. Najważniejsze, co warto zapamiętać, to fakt, że Karnak jest dzielnicą świątynną — otoczonym murem obszarem wielu budowli — a termin ten często oznacza wyłącznie Prekynkt Amona-Re, ponieważ to właśnie tę część odwiedza większość gości.
Jak to się rozwinęło
Artykuł podkreśla wymiar czasu: kluczowa różnica między Karnakiem a większością egipskich świątyń tkwi w długości okresu, w którym była budowana i użytkowana. Budowę rozpoczęto za panowania Senusreta I w Średnim Państwie i kontynuowano aż do okresu ptolemejskiego, a swój wkład wniosło około trzydziestu faraonów. Najważniejsze prace miały miejsce w XVIII dynastii, gdy Teby były stolicą zjednoczonego Egiptu, i niemal każdy król tej dynastii coś dodał. To nawarstwianie sprawia, że plan wygląda na niezaplanowany: oś procesyjna biegnie przez szereg pylonów, a wokół niej skupiają się dziedzińce, sale, sanktuaria i kaplice — częściowo zachowane, częściowo rozebrane i powtórnie wykorzystane.
Obeliski i ich historie
Hatshepsut kazała wznieść przy wejściu do świątyni bliźniacze obeliski, wówczas najwyższe na świecie. Wikipedia podaje, że jeden z nich wciąż stoi jako drugi pod względem wysokości starożytny obelisk na Ziemi, drugi zaś runął i pękł. Później zamówiła dwa kolejne dla uczczenia szesnastego roku swoich rządów jako faraona; jeden pękł w trakcie budowy i wykonano jego zastępstwo, a ten pęknięty wciąż leży w kamieniołomie w Asuanie jako obelisk nieukończony — dowód, w jaki sposób cięto takie monumenty. Inny obelisk w obrębie kompleksu podawany jest jako wysoki na 29 metrów i ważący 328 ton. Wieczorem stojący obelisk to znakomity cel iluminacji — smukły i wysoki na tle ciemnego nieba.
Późniejsi królowie, późniejsze wiary
XIX dynastia dodała Wielką Salę Hypostylową, a Merneptah upamiętnił zwycięstwa nad Ludami Morza na ścianach Dziedzińca Skrytki, gdzie rozpoczyna się procesyjna trasa do Świątyni Luksorskiej. Ostatnią znaczącą zmianę w układzie przyniosły Pierwszy Pylon i potężne mury obwodowe, wzniesione przez Nektanebo I z XXX dynastii. Po panowaniu rzymskim i upadku starej religii Karnak został w dużej mierze opuszczony, a wśród ruin powstały chrześcijańskie kościoły; w centralnej sali Sali Świątecznej Totmesa III wciąż widoczne są malowane wizerunki świętych i koptyjskie inskrypcje. Nawet Echnaton pozostawił swój ślad: jego świątynia na wschód od głównego kompleksu została rozebrana po jego śmierci tak dokładnie, że jej układ pozostaje nieznany.
Dlaczego to ma znaczenie wieczorem
Pokaz nocny nie jest w stanie objąć tego wszystkiego. Może pokazać kilka największych elementów i podać dość nazw, by resztę osadzić w kontekście. Znajomość tych warstw z wyprzedzeniem pozwala zadawać przewodnikowi trafniejsze pytania i dostrzec, że kolumny, bramy i obeliski pochodzą z różnych stuleci. Jeśli masz czas, przeczytaj tę stronę dzień wcześniej i spójrz na fotografię Pierwszego Pylonu, by poczuć charakter pierwotnego wejścia. Wtedy, gdy światła rozbłysną na kolumnach, będziesz wiedzieć, że patrzysz na dzieło jednego panowania w obrębie kompleksu, którego ukończenie zajęło niemal dwa tysiące lat.
Najczęściej zadawane pytania
Co oznacza Ipet-isut?
Wikipedia tłumaczy starożytną nazwę jako najbardziej wyborne z miejsc.
Jak długo budowano Karnak?
Od Średniego Państwa, za panowania Senusreta I, po okres ptolemejski, z wkładem około trzydziestu faraonów.
Którą część widzą zwiedzający?
Głównie Precinct of Amun-Re, największa część kompleksu.
Czy to obiekt wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa?
Tak, został dodany w 1979 roku wraz z pozostałą częścią starożytnych Teb.
Źródła
- Karnak: the precinct of Amun-Re, its builders, dates and the Great Hypostyle Hall
- Thebes, Egypt: the east-bank temples, the west-bank necropolis and the 1979 listing
- Great Hypostyle Hall: 134 columns, Seti I, Ramesses II and the 1899 collapse
- Hatshepsut: the obelisks at Karnak and the Deir el-Bahari temple
- Amun: the hidden god of Thebes
- GetYourGuide page for the Karnak sound and light show, read on 18 November 2026